Скопје (??) Помегу копнежот на киркегард и меланхолијата на адорно*

10. jula 2011. | Društvo |

„Аушвиц го потврдува философемот за чистата идентичност како смрт.“ Th. W. Adorno

Острината на спекулативноста се зарива длабоко во телото на една современа настојчивост да се презентира и наметне својот сопствен чист идентитет. Идентитетот на индивидуалецот да се наметне врз идентитетот на мнозинството, да се искорегира и издиференцира колективниот идентитет со крилата на ренесансното будење од реалноста, во просторните и временски ординати на минатото, на минатоста, да не речам на антиката.

Во оваа Антикварница во која долго престојувам копајќи по предметите, допирајќи ги и доживувајќи необични тактилни сензации кои го распламтуваат огнот во мозокот и срцето, има неброени старини и нaивната вредност не може ниту да се пресмета ниту да се откупи. Вгнездени во визбите на оваа неоткриеност и езотеричност, полеани со пепелта од изгорените тела на немирот, љубовта и копнежот да се биде само свој, се разголеа овие предмети пред сончевото око, под отсечните надразнувања на четкичката што ја користиме при ископувањата и се искачија предметите на пиедесталот на Минатото, да им се восхитуваме и со копнежливо претчувствување да ја впиваме мистеријата на Универзумот.

Премногу голем е нивниот број и премногу длабоко под нас живее еден друг свет кој треба долго да се открива. Ама немилосрдниот воин – времето ги краде нашите животи, неуморно ги брои зрнцата песок во песочниот часовник и нè потсетува дека има и нешто друго за нас и околу нас – ѕвездите, скалилата и височините.

Антикварницата насловена Скопје претпочита три прашалника: првиот за трансцеденцијата и копнежот за нешто што не било; вториот за меланхолијата со која е обвиткано она што се транспонира како можна уметност или култура, итретиот прашалник е за конекцијата помеѓу понуденото естетско решение и етиката на мултикултуралноста и мултиетничноста.

Очигледно е дека на просторот на оваа старинарница помалку станува збор за материјалното, а поважно станува инсистирањето врз некогашните филозофски сфаќања и експликации поврзани со реалноста.

Времето и просторот, двете бескрајни реки што неуморно гргорат, влечејќи ги нашите сопствени арки, итаат кон местото каде што се влеваат во непрегледното сино пространство, онаму каде што итаат сите реки, каде што се спојуваат врвиците. Секогаш матниот и брзотечен Аксиј, единствениот сведок на просторот и времето се чини како повеќе ништо да не разбира што се случува околу него. Збунето ита кон прегратките на Егејот како да моли да биде спасен или поштеден од болката на најновопласираната метафизика.

Но сега стапува на сцена суровиот филозоф кој сè пресметува според математиката во својот ум. Ако Аксиј се спаси, тогаш нема да биде среќен, зашто ќе биде тажен и вечно ќе го влече чувството на вина за она што можело да биде. Ако биде поштеден, тогаш несомнено ќе биде проколнат од „ лакомото око“ кое смислата на живеењето го наоѓа единствено во незаситното спектаторство на линиите и формите.

Овој миг е еден од оние кога Скопје и Аксиј се гледаат очи в очи и се растргнуваат во себе помеѓу естетиката и етиката, помеѓу копнежот и меланхолијата, помеѓу теологијата и телеологијата, помеѓу Киркегард и Адорно. Секој од нив негирајќи го другиот, всушност само уште повеќе го потврдува постоењето на спротивноста.

И од некогашното негирање на христијанската теологија како иманентна појава во човечката историја, произлезе дека таа сепак била потребна за да се роди хуманоста.

Христијанската теологија е несомнено позитивна теологија, и секоја мисла се раѓа од нечија солза, молитва или љубов. А телеологијата ги храни нашите мисли со сликите онакви какви што ние сакаме да бидат. Етиката и естетиката ги ставивме на вагата и чекаме – која страна ќе натежне.

Ако нашиот животен став го сведеме на естетика, тогаш што ќе се случи со духот како матрица на сите случувања? Според Киркегард, токму на естетскиот став му припаѓа иднината на она што се нарекува „неутрална зона“ на духот. Во таа зона ги лоцираат своите „деца“ и оние кои се решиле да се погрижат за просторот покрај Аксиј. За волја на вистината, испреплетувањето на трaнсцедентноста и копнежот ги вовлече во игра и уметниците, оние кои по дефиниција се лишени од финансиска материјализација на своите идеи во своето имагинациско препознавање на светот околу себе. И Киркегард и Адорно кој се обидува да му контрира несомнено, во тие тежнеења доаѓаат до ист заклучок за категоријата уметник.

Според тоа, уметниците гледаат кон синилото преку нашите материјални пројави и она што е отсутно за нас, не е и за нив…. Во секој од нас живее уметник, ама од сликата до халуцинацијата тесен е патот. Откривањето на бесмртното во себе е скалило погоре, поблиску до возвишувањето, ама „идеолозите на хуманото го критикуваат“, вели Киркегард. За нив дистанцирањето е нечовечко. А Адорно ќе додаде дека рамнодушноста може да се прегрне со рационалното и така највисоката култура да се обедини со најголемото варварство.

Сепак и стремењето кон бесмртното е хумано, зашто тоа е стрмење кон совршеното, кон идеалното, или ако сакате кон Бога, зашто само тој е Еден, бесмртен и бесконечен. Ама ретко кој човек може да биде сам и среќен, да не живее во „полисот“ како што вели Аристотел. И тогаш според него „тој не е човек, туку бог или ѕвер“. Зашто човекот е и суштество кое не може без живот во заедница, а според тоа, и според она што денес го окупира етерот, не може да живее и без политика, која или ќе го направи рамнодушен или премногу сензитивен. Или ќе го претвори во „уметник“ или во „нервчик“. Трансцедентноста може да произведе дистанцирање од реалноста, од вистинските потреби на колективот кој ве смета за уметник сè до мигот кога ќе се роди конфликтот.

Христијанството и естетиката, ќе речете, тешко се конектираат. Зашто, ако естетиката е нешто што се раѓа од човечките раце, од земјата, глината, песокта, камењата, од материјата, тогаш материјалното не му е својствено на теолошкото. Човечкото тело е опасен противник на духовното совршенство, и тешко може да се зборува за теолошка естетика, почнувајќи од, во културолошки рамки, најсовршената материјална творба – телото. Критикувајќи ја естетиката, Киркегард констатира дека таа самата е симптом на секуларизација и го условува формирањето на автономниот естетски субјект. Оттука естетиката е поблиску до секуларизацијата, отколку до религиозноста и теологијата.

Јасно е дека во реалноста не може да се живее исклучиво естетски, да се биде индиферентен и маргинализирано дистанциран во својот свет на естетиката. Неопходно е да се нахрани лакомото око, но ако прокркори лакомиот стомак, тогаш без сомнение овој вториот ќе добие приоритет.

Естетиката подразбира следење на принципот на формата, а формата ја вообликува смислата која може да биде симулирана, зашто зад експлицитно врамената смисла може да постои имплицитна мисла. Тогаш „убаво запакуваната“ содржина на една смисла се отфрла. Така уметноста (парче од урнатините на теологијата) има право на вистина, но има и афинитет кон невистина.

Во „лажната целина“ според Адорно се крие и лажен естетски став кој подразбира само копнеж по минатоста, по она што никогаш не било. Поттикнува делузии во кои сè повеќе веруваме, иако сметаме дека сме при здрав разум.

Естетиката е обременета со амбивалентноста: уметноста може да биде утопија, или прозаичното подоцна да стане одуховено….Каде е точката во која ќе се случи метаморфозата? Валканата широка река на духот наречена уметност (според Адорно) ги влече со себе вистинитоста, убавината и добрината, ама каде е веродостојноста, реалноста, приземноста и обичноста?

Ако е културата „втората природа“ на човекот, и ако е обична, дали таа обичност подразбира триумфалност, меланхоличност, помпезност? Ако е денес културата проект на деконструктивизмот, дали подразбира трансцедентност, тривијалност, строгост во изразот и крута принципиелност?

Деконструираната култура е обична и таа негува антипатија кон трансценденцијата. Уметноста се прелева взаемно со културата, таа сублимација е вонвременска, ослободена од строгите канони, секуларизирана во своето откровение.

Просторот околу Аксиј ги поттикна и прашањата поврзани со Етиката – прашањето за вистинскиот живот. Културолошки гледано и кажано, етиката од филозофските духовни височини се симна во приватната човечка секојдневност.

И сега, каде е границата на етиката,а каде се појавува естетиката? Тие се прелеваат една со друга. Главен непријател на естетот, всушност, е верникот. Ако естетиката е преод од теологија кон телеологија, Шелинг и Адорно велат дека телеологијата е позитивност. Ако е така, тогаш не се негира ниту негативноста.

Диктатот, репресијата, забраната предвидуваат расцеп помеѓу трансцедентноста (несфатливоста) и иманентноста (суштественоста).
Трансцеденцијата преоѓа во несфатливост, копнежот во ретроактивна фантазија, а таа во естетска меланхолија. Таа, меланхолијата е хистерија на духот, вели Киркегард. „Оној што е тажен или загрижен, тој знае зошто е таков, ама меланхоличарот не знае да ја објасни причината за тежината што натежнала врз него. Меланхолијата е бесконечна. Според Киркегард, меланхолијата нема темел во телесното, туку во самиот дух и само тој може да ја надмине. Нејзиниот флуид го фрла човека во занес и колку е тој занес поголем, толку се помали можностите за лекување.
Копнежот и меланхолијата се соединуваат и ги раѓаат страста на посматрањето и задоволството, го „хранат“ „лакомото око“, зашто „окото е последно сито.“
Дувам во влакненцата на четкичката која служи за џбарање по песокта, отстранување на поситните честички земја напластени врз линиите и формите на еден одамна закопан свет. Само линии и форми, скршени делчиња од некакви предмети кои упорно ги составуваме, лепиме, прелепуваме…. Има и такви, со таинствени знаци кои се трудиме да ги одгатнеме…
„Односот кон духовното минато во лажно воскреснатата култура е затруен. На љубовта кон изминатото многукратно `и се придружува антипатијата кон сегашното…“
Криптограмот и новото многу тешко се сврзуваат, а ќе бидат потребни столетија, новото да стане Антика, а криптограмот да се разоткрие или да се митемизира. До 2 014, Аксиј сигурно сеуште ќе си игра во својата колевка. Ама еден ден (можеби во 4 102) тоа момченце, можеби, ќе побара поголем простор за игра. А и сигурно е дека ќе му недостига воздух и сонце, зашто напудрените и намирисани барокни дами ќе почнат да го задушуваат и да му држат сенка.
А можеби пак, момчето Аксиј ќе се вљуби во дамите, ќе го извие своето тело и (со оглед на глобалното затоплување и последиците што се очекуваат од него) ќе ги прегрне сите! Ама, луѓе, ќе биде принуден да глуми Дон Жуан, иако е добро воспитано момченце!! Па, кој би можел да одолее на таков раскошен избор кој му се нуди на дофат! Така, копнежот ќе биде задоволен, а за меланхолијата во едно такво весело друштво нема да има место!!!

 

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *