Uloga Srpske pravoslavne crkve u kreiranju rata

11. oktobra 2011. | Politika |

„Ne ide narodna država dokle mač može ići, nego mač sme ići samo do granica jedne narodne države, to jest, otadžbine.“

Nikolaj Velimirović, „Nacionalizam Svetog Save“

Kada je reč o balkanskom pro­storu, uvek je teško jasno razlučiti šta je mit, a šta istina. Tako, i kada se razgovara o ratovima tokom devede­setih godina XX veka, teško je jasno imenovati glavnog krivca. Slobodan Milošević jeste bio predvodnik na­cionalizma, koji će, ubrzo po njegov­om dolasku na vlast, zahvatiti čitavo područje Balkana, ali neko je morao i da mu pomogne u tome; tu na scenu stupa srpska intelektualna i crkvena elita, obrazovana u vidu „srpskog trolatičnog cveta“.

Prva latica materijalizovana je u Srpskoj akademiji nauka i umetnosti, instituciji koja je pod svojim okriljem tokom 80-ih većinski objedinjavala intelektualnu desničarsku elitu. Veruje se da se baš u ovoj instituciji tokom 1981. godine i „skovao“ plan za Veliku Srbiju. Koliko je Akademija svoju ulogu smatrala relevantnom za kulturno-politički život, vidi se na osnovu produkta njihove želje da se stvori jedinstveni dokument koji bi se bazirao na aktuelnim političkim, ekonomskim, socijalnim, naučnim i kulturnim problemima. Predsedništvo SANU je jednoglas­no izrazilo podršku i formiran je Odbor koji bi ovo sproveo i u delo. Nedovršeni dokument, odnosno „Memorandum“, „Večernje novosti“ su objavile u septembru 1986. go­dine. Iako nikada nije završen, IO Predsedništva SANU je isticao da je reč o dokumentu od izuzetne vred­nosti i da javnost treba da ga shvati kao „svojevrstan nacionalni program za hod srpskog naroda u budućnosti“. Ono što je interesantno kada je reč o „Memorandumu“ jeste to što je na njegov nastanak najviše uticao niko drugi do jedan od najistaknutijih članova SANU, Dobrica Ćosić.

Poznati pisac je, verovatno, najviše uticao i na formiranje ratne klime u Hrvatskoj; konstantno je bio u kontaktu i održavao je izuzetno dobre odnose sa Srbima iz Hrvatske, sve vreme imajući na umu političku korist koji bi mogao izvući iz toga.

Čak je i finansijski sudelovao u formi­ranju kninskog i paljanskog jezgra; u Kninu, kao mestu od izuzetnog strateškog značaja za obe strane, lociran je i garnizon Jugoslovenske narodne armije (JNA), koji je krajem 80-ih naoružavao Srbe iz Hrvatske, prosleđujući oružje koje je lično Slo­bodan Milošević slao. Sam Knin je i tokom rata zadržao relevantnost svog položaja, budući da ga je srp­ska vojska čvrsto držala pod svo­jom kontrolom kao uporištem svoje moći, svesna da na taj način sprečava prodor Hrvatske u južnu Dalmaciju.

Istaknutiji članovi SANU su u septembru 1981. godine osnova­li Srpski sabor, udruženje koje je prema njihovim izjavama trebalo da okupi srpske intelektualce, aka­demike, pesnike i druge, koji bi radili na rešavanju srpskih problema. Iako je bio kratkog veka i nije učinio ništa od posebnog značaja, Srpski sabor je za sobom ipak ostavio nešto veoma važno – izrađene etničke karte koje su ocrtavale buduću srpsku državu, predate Kongresu srpskih intelek­tualaca u Sarajevu, sedam dana pre početka sukoba u Bosni i Hercego­vini.

Drugu laticu predstavlja Udruženje književnika Srbije, insti­tucija u koju su, zahvaljujući obilju objavljenih članaka i knjiga, dospeli 1986. godine i istaknuti članovi Srpske Pravoslavne Crkve, kao i profesori Bogoslovskog fakulteta: Amfilohije Radović, Irinej Bulović i Atanasije Jevtić. Upravo je SPC činila tu „treću laticu“ izrazito desničarski nastrojenog „srpskog trolatičnog cveta“.

SPC je pre Titove smrti, odnosno od kraja Drugog svetskog rata, pa sve do početka 80-ih, bila prilično mar­ginalizovana na društvenoj lestvici. Svestan moći komunističke vlasti, tadašnji patrijarh srpski, German, vršio je pritisak na ostale zvaničnike Crkve da se ne sukobljavaju sa vlašću, a neki su čak toliko daleko išli da su i javno hvalili Titove zakone. Ali, nakon Titove smrti, Crkva je videla novu šansu za povratak na socio-kulturnu scenu u državi i smatrala je da joj je pređašnji status „nasilno oduzet“.

Ljudi koji su najviše uticali na formiranje njenog novog statusa, bili su upravo gorepomenuti istaknuti profesori Bogoslovskog fakulteta i članovi UKS: Amfilohije, Irinej, Ata­nasije i Artemije Radosavljević; za­jedno su činili struju takozvanih „jus­tinovaca“. Ovaj crkveni „red“ dobio je ime po Justinu Popoviću, poznatom srpskom teologu i arhimandritu, koji je od komunističkih vlasti bio proteran u manastir Ćelije, a koji je svojevremeno izjavio: „On (evropski čovek) pošto-poto hoće da ovlada prirodom, da je potčini sebi; zato je i organizovao sistematski pohod na prirodu i taj pohod nazvao kul­turom.“

Dakle, justinovci su, zapravo, činili onu nacionalističku struju koja je zajedničkom saradnjom sa UKS i SANU tokom 80-ih bila ta koja je imala izraziti uticaj na zaoštravanje etničke netrpeljivosti na Balkanu, i to koristeći se demagogijom i mitom o Velikoj Srbiji.

Sam patrijarh je negodovao zbog justinovaca i njihovog dubokog mešanja u politiku, ali oni su nastav­ljali sa svojim aktivnostima; i sam Vuk Drašković ih je podržavao, iako je za vreme komunista bio izraziti ateista. I ostali „bivši komunisti“ su bili u uskoj „poslovnoj“ vezi sa jus­tinovcima, kao npr. Dobrica Ćosić i Milan Komnenić.

Sve do prve polovine 90-ih „najgrlatiji“ čovek iz SPC je bio je Atanasije Jevtić, koji je zahvaljujući svojim ostrašćenim nastupima, pričajući o ustaškom genocidu nad Srbima, kao i problemu Srba na Kos­ovu, stekao dosta neprijatelja, ali i vatrenih obožavalaca.

Upravo je Kosovo karta za ko­jom su oduvek posezali oni koji bi da izazovu u narodu fanatizam, ko­jim će posle lukavo (iz)manipuli­sati zarad svojih političkih ciljeva. Zbog Kosova će se i tadašnja vlast i Crkva „združiti“, naravno, imajući u vidu zajednički interes oličen u ideji Velike Srbije. Međutim, kako je mitropolit Jovan, koji je upravljao Crkvom u periodu od 1989. do 1990. godine, izražavao veliku solidarnost sa vlašću, ovaj period bi se mogao okarakterisati kao najharmoničniji na relaciji Crkva-vlast.

Već 1990. godine radilo se na re­afirmaciji stradanja Srba za vreme Drugog svetskog rata, i to kroz jaku medijsku kampanju: na zasedanju Svetog arhijerejskog sabora od vlasti je zatraženo da se iz jama povade tela pobijenih da bi se „dostojno sah­ranila“. Čitave 1991. godine su širom Bosne i Hrvatske organizovana ope­la za te žrtve. U iskopane jame sa kosturima spuštali su se i Radovan Karadžić, Nikola Koljević, kao i srp­ski slikar, nacionalista i samoprokla­movani vidovnjak, Milić od Mačve, poznat po svojim govorima mržnje u kojima je Srbe veličao, a za ostale predviđao apokalipsu. Inače, mit­ropolit Amfilohije mu je lično držao opelo. Ovo bio delić pažljivo skova­nog plana da se fokus javnosti smesti svuda sem na Srbiju: dakle, na Bosnu i Hrvatsku. SPC je bila upravo ta koja je aktivnim učešćem u mobilisanju Srba pripremala teren za rat. Am­filohije je krajem 80-ih izjavljivao da je srpski narod „dosta trpeo“, i na taj način je sve više potpirivana laž da će Srbi, ukoliko ostanu manjina, postati žrtve genocida.

Tokom 90-te godine Crkva se posebno isticala u javnosti: neki crkvenjaci su čak išli toliko daleko da su osnivali i stranke ( kao Žarko Gavrilović, koji će 11 godina kasnije biti predvodnik huligan,a koji će maltretirati i brutalno prebiti neke od učesnika „Parade ponosa“). Baš sredinom iste godine se osniva i SPS, nakon čega Crkva menja svoj stav prema Miloševiću i na izborima ot­vorenu podršku pruža SPO-u. Tada i u samoj SPC nastaje raskol, i na jed­noj strani se nalaze justinovci, a na suprotnoj su crkvenjaci koji se pro­tive mešanju svojih članova u politi­ku. Čitav sukob je završen tako što je sazvano vanredno zasedanje Svetog arhijerejskog sabora gde je izabran novi patrijarh, Pavle.

Baš malo nakon toga i Milošević je stupio na vlast, na opšte nezado­voljstvo Crkve.

Kada je građanima ubrzo post­alo jasno da je Milošević ostao „nepromenjeni komunista“, započelo se sa protestima.

U maju 1991. godine na čelo SPC su dospeli i sami justinovci: episkop Artemije Radosavljević, episkop Ata­nasije Jevtić, mitropolit Amfilohije i vladika Irinej Bulović.

Negde u to vreme i sam patrijarh uzima više učešća u političkoj re­torici. U novembru 1991. godine na naslovnici „Pravoslavlja“ objavljeno je pismo lordu Karingtonu, predsed­niku Međunarodne mirovne konfer­encije o Jugoslaviji. Između ostalog, u pismu se navodi sledeće: „Vreme je da se shvati da žrtve genocida i njegovi negdašnji, a možda i budući vinovnici ne mogu više živeti zajed­no.“ Iako to nije isticao javno, patrijar­hove želje za teritorijama Republike Hrvatske bile su iste kao i Šešeljeve i Draškovićeve. Sem toga, SPC je sas­vim odgovarao Miloševićev plan za Hrvatsku i BiH zbog zajedničke ideje koja je prožimala njihovu ambiciju, a to je Velika Srbija. Zapravo, Crkva i Milošević su se pomirili onoga tre­nutka kada je on odlučio da naoruža Srbe u Hrvatskoj.

Nakon što je „simulacija rata“ u Sloveniji iz strateških razloga prekinuta, prešlo se na Hrvatsku, koja je u tom trenutku predstavl­jala jedinog ozbiljnog protivnika Miloševiću.

Da li je suluda ideja o mitskoj zemlji Velikoj Srbiji bila vredna de­cenije hladnokrvnog razaranja i ubijanja? Moramo se odupreti pro­pagandi koja se i danas besramno plasira u vodećim medijima i truje generacije nanovo.

LITERATURA:

1.“Srpska elita“ , „Zagorac“ , Beograd, 2001.

2.Mirko Đorđević, „Srpska konzer­vativna misao“ , „Zagorac“ , Beograd, 2003.

3.Milorad Tomanić, „Srpska crkva u ratu i ratovi u njoj“ , „Medijska knjižara Krug“ , Beograd, 2001.

4.“Kovanje antijugoslovenske za­vere“ , „Zagorac“ , Beograd, 2006.

5.Olga Popović-Obradović, „Kakva ili kolika država“ , „Zagorac“ , Beograd, 2008.

Piše: Nata Kovačević

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *